İş ilişkisinin niteliği ve süresi ne olursa olsun, her çalışan iş sağlığı hizmeti alma hakkına sahiptir ve bir işveren tüm çalışanlarına iş sağlığı hizmeti sunmak zorundadır.
FİGEN ŞAHPAZ: İSG ülke modellerine nasıl yaklaşmalı ve modeli nasıl ele almalı? Bize örnek bir ülke modeli sunabilir misiniz?
CAVİT IŞIK YAVUZ: Bu soruya tek bir yanıt vermek kolay değil. Bunun temel nedeni zaten karmaşık olan sağlık sistemleri tartışmasının İSG alanında farklılaşması belki belirli bir ölçüde daha da karmaşıklaşması. Bu nedenle de bu alandaki model tartışmalarını nasıl yapılandıracağımız ve ele alacağımız çerçeve tartışmalarımız açısından da belirleyici oluyor.
Bu dokümanda ülke örnekleri incelenirken Türkiye ile benzerlikleri temel araştırma konusu olmuştur. Doküman ülke örneklerinin aktarımından ziyade benzerlik ve farklılıklar temelinde yapılandırılmaya çalışılmıştır. Ancak bu yapılandırma ister istemez önce seçilen ülkenin İSG sistemini anlamayı gerektirmektedir.
Forumsağlık2023 İSG ülke sağlık modeli tartışmalarında ister istemez ilk soru hangi ülkeleri seçmeli ve model incelemesine nasıl yaklaşmalı olmuştur. Bu konuda çok sayıda başlık sayılabilir ve gerekçeleri açıklanabilir. Bu tartışmada ülke sağlık sistemlerinin genel özeliklerinin göz önüne alınması tercih edilmiştir.
FİNLANDİYA
Nüfus 5.5 milyon
GSMH’den sağlığa ayrılan pay %9,15
Sağlık harcamalarında kamunun payı %80,17
Kişi başı sağlık harcaması 4450 USD
Cepten ödeme yüzdesi %17,45
İşyeri hekimi sayısı 2369
İşyeri hemşiresi sayısı 2634
- İş ilişkisinin niteliği ve süresi ne olursa olsun, her çalışan iş sağlığı hizmeti alma hakkına sahiptir ve bir işveren tüm çalışanlarına iş sağlığı hizmeti sunmak zorundadır.
- Bir işveren, yalnızca bir çalışanı olsa bile, koruyucu iş sağlığı hizmeti sağlamakla yükümlüdür. Öte yandan tıbbi bakım sağlanması isteğe bağlıdır. Zorunlu iş sağlığı hizmeti, işle ilgili sağlık muayenelerini, işyeri araştırmalarını, çalışma kapasitesini desteklemeyi ve işe bağlı hastalık ve semptomlarını belirlemeyi içerir.
- İş sağlığı hizmeti, işveren tarafından temin edilir ve ücreti işveren tarafından karşılanır.
- İş sağlığı hizmetinin içeriği ve alınacak önlemler işveren, personel temsilcisi ve iş sağlığı hizmeti sunucusu tarafından ortaklaşa planlanır. Bu yapı aynı zamanda iş sağlığı hizmetinin etkinliğini ve uygulanmasını izler ve değerlendirirler.
- İş güvenliği otoritesi, işverenlerin yasal iş sağlığı hizmetlerini organize ettiğini ve sağladığını kontrol eder.
- İş sağlığı hizmetlerinde hemşire, işyeri hekimi ve iş psikoloğu hizmetlerinden yararlanmak mümkündür. Genellikle fizyoterapistler de hizmette yer alır. İş sağlığı hizmetleri genellikle uzmanların hizmetlerini içermez.
- İSG hizmetlerinin zorunlu görevleri:
- İşin sağlık ve güvenlik yönlerinin değerlendirilmesi
- Çalışan sağlığının ve çalışanların çalışma yeteneklerinin değerlendirilmesi ve izlenmesi
- Çalışanların uygulamalarının iyileştirilmesi ve izlenmesi için girişimlerde bulunmak
- Tavsiye ve rehberlik
- Engelli çalışanların izlenmesi ve rehabilitasyon için sevkleri
- Diğer sağlık hizmetleri ve sosyal sigorta temsilcileriyle iş birliği
- İşyerinde ilk yardım organizasyonuna katılım
- Çalışma yeteneğinin korunması aktivitelerine katılım
- İSG hizmeti faaliyetlerinin kalitesini ve etkisini izlemek.
- İşveren, iş sağlığı hizmetlerini aşağıdakilerden temin edebilir:
- Halk sağlığı merkezlerinde iş sağlığı birimleri
- Belediye işletmeleri ve iş sağlığı hizmeti veren şirketler
- Birkaç işveren tarafından ortaklaşa işletilen mesleki sağlık bakım merkezleri (iş sağlığı hizmeti birlikleri)
- Özel tıp merkezleri iş sağlığı birimleri.
- Bunların yanında işveren isterse işyerinde “kurum içi iş sağlığı hizmetlerini” sağlayabilir.
- İşveren, iş sağlığı hizmeti sağlayıcısı ile yazılı bir hizmet sözleşmesi imzalamalı ve hizmetlerin nasıl uygulanacağını detaylandıran bir plan yapmalıdır. İş sağlığı hizmetinin temeli, iş sağlığı hizmeti sağlayıcısının tarafından yapılan işyeri değerlendirmesi sonucu yazılan bir rapordur.
- İşveren, aşağıdaki durumlarda Sosyal Sigortalar Kurumu'ndan zorunlu koruyucu iş sağlığı hizmetleri ve zorunlu olmayan sağlık hizmetleri masraflarını karşılayabilir.
- İşveren geçerli bir iş sağlığı hizmeti sözleşmesine sahipse
- İş sağlığı hizmet planı güncelse ve planlanan işlevler uygulanıyorsa.
- Hizmet, İş Sağlığı Hizmetleri Yasası'nda belirtilen iş sağlığı hizmetleri kalifiye personeli tarafından sağlanıyorsa
- İşyeri incelemesi
- İş sağlığı personeli tarafından işyerinde operasyon başladığında ve çalışma koşulları değiştiğinde yapılan incelemedir. İşyeri incelemesinin amacı, işten, ve işyeri ortamından kaynaklanan sağlık risklerinin, sağlık tehlikelerinin ve iş yükü faktörlerinin çalışanların sağlığını ve çalışma kapasitesini nasıl etkilediğini değerlendirmektir. İş sağlığı profesyonelleri, işyeri incelemesi sonrasında bir yazılı rapor hazırlar. İşveren bu raporu çalışanların görmesini sağlamak zorundadır.
- İş sağlığı hizmetleri eylem planı
- İşverenlerin, iş sağlığı hizmetlerine ilişkin genel kurumsal ilkeleri ve ayrıca işyeri koşullarından kaynaklanan ihtiyaçları ve bunların nasıl ele alındığını belirleyen yazılı bir iş sağlığı eylem planı olmalıdır. Eylem planı, bir işyeri incelemesine ve bu incelemeyle tanımlanan sağlık risklerine dayanmaktadır.
- İş sağlığı hizmetleri danışmanlığı / iş sağlığı hizmetleri ağı toplantısı / iş sağlığı hizmetleri üçlü danışmanlığı
- Çalışanlar, amiri ve iş sağlığı hizmetleri temsilcilerini içeren bir süreçtir. Amacı, çalışanın sağlığını ve çalışma kapasitesini geliştirmektir.
- Kaynak:
https://www.tyosuojelu.fi/web/en/occupational-health/occupational-health-care
https://stm.fi/en/occupational-health-care
https://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.CHEX.GD.ZS?locations=FI
https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0016/160522/e96482.pdf
https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0016/160522/e96482.pdf
*Cavit Işık Yavuz
Hacettepe Üniversitesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı, Doçent Doktor